Η Αξία της Ζωής στην Εποχή της Αδιαφορίας

 

Η ιστορία της φάλαινας Timmy, που παγιδεύτηκε στα αβαθή της Βαλτικής και κινητοποίησε μια επιχείρηση διάσωσης αξίας ενάμιση εκατομμυρίου ευρώ, δεν είναι απλώς ένα επεισόδιο οικολογικής ευαισθησίας αλλά μια αποκάλυψη για το πώς λειτουργεί η σύγχρονη συνείδηση. Μια φάλαινα γίνεται σύμβολο, γίνεται εικόνα, γίνεται αφήγηση που μπορεί να συγκινήσει, να διαδοθεί, να γίνει αντικείμενο δημόσιας συγκίνησης. Και έτσι, χωρίς δυσκολία, βρίσκονται χρήματα, τεχνολογία, μέσα, άνθρωποι, πρόθυμοι να συμμετάσχουν σε μια επιχείρηση που μοιάζει με τελετουργία σωτηρίας. Λίγες μέρες μετά την απελευθέρωσή του, ο Timmy πεθαίνει και ο θάνατός του δεν είναι απλώς το τέλος μιας ιστορίας, αλλά η αρχή ενός ερωτήματος.

Γιατί μια κοινωνία που μπορεί να κινητοποιήσει εκατομμύρια για μια φάλαινα αδυνατεί να κινητοποιηθεί για τον άνθρωπο που υποφέρει δίπλα της; Γιατί ο ανθρώπινος πόνος δεν προκαλεί την ίδια συγκίνηση, την ίδια προθυμία, την ίδια γενναιοδωρία; Η απάντηση δεν βρίσκεται στην οικολογία, ούτε στην αγάπη για τα ζώα αλλά βρίσκεται στην αντικειμενική αντίληψη. Το αμφισβητήσιμο όν δεν συγκινείται από τη ζωή, αλλά από την εικόνα της ζωής. Η φάλαινα είναι όμορφη, σπάνια, εξωτική, φωτογενής. Ο άνθρωπος που υποφέρει είναι άβολος, καθημερινός, κουραστικός και η φάλαινα δεν ζητάει τίποτα από εμάς. Ο άνθρωπος ζητάει δικαιοσύνη και η δικαιοσύνη είναι πάντα πιο απαιτητική γιατί θα έπρεπε να είναι φιλανθρωπία.

Εδώ λοιπόν εμφανίζεται η φιγούρα του χλιαρού ανθρώπου, όχι ως ηθική κατηγορία αλλά ως υπαρξιακή κατάσταση γιατί ο χλιαρός είναι αυτό ακριβώς. Δεν παίρνει θέση, δεν συγκρούεται, δεν υπερασπίζεται, δεν ρισκάρει. Είναι ο άνθρωπος που επιτρέπει στο κακό να συμβεί επειδή δεν θέλει να αναλάβει την ευθύνη να το σταματήσει. Η χλιαρότητα δεν είναι ουδετερότητα αλλά συνενοχή και η συνενοχή αυτή είναι πιο επικίνδυνη από την ίδια την κακία, γιατί η κακία είναι ορατή, ενώ η χλιαρότητα είναι αόρατη, διάχυτη, κοινωνικά ζητούμενη και αποδεκτή.

Η διάσωση της φάλαινας και η αδιαφορία για τον άνθρωπο δεν είναι δύο διαφορετικά γεγονότα αλλά οι δύο όψεις της ίδιας ηθικής παραμόρφωσης. Η κοινωνία μας προτιμά να φροντίζει το μακρινό αντί για το κοντινό, το εξωτικό αντί για το ανθρώπινο, το σύμβολο αντί για την πραγματικότητα. Η φάλαινα γίνεται αντικείμενο φροντίδας επειδή δεν μας ζητάει να αλλάξουμε τίποτα και ο άνθρωπος γίνεται αόρατος επειδή μας ζητάει να αλλάξουμε τα πάντα. Έτσι η φάλαινα γίνεται αφήγηση και ο άνθρωπος γίνεται βάρος και η φάλαινα γίνεται κίνδυνος σήψης που θα εκραγεί.

Γι` αυτό η ιστορία της φάλαινας δεν είναι οικολογικό δράμα αλλά ανθρωπολογικό καθώς μας δείχνει ότι δεν είμαστε ανίκανοι να φροντίσουμε αλλά πως είμαστε απλώς επιλεκτικοί και η επιλογή μας αποκαλύπτει την ηθική γύμνια και τα πάθη. Η φάλαινα πέθανε, αλλά το ερώτημα παραμένει: πώς γίνεται να κινητοποιούμαστε για ένα θαλάσσιο θηλαστικό και να αδιαφορούμε για τον άνθρωπο που υποφέρει δίπλα μας; 

Η απάντηση είναι ότι η κοινωνία μας δεν έχει πρόβλημα με τη φροντίδα αλλά έχει πρόβλημα με την ευθύνη και η ευθύνη απαιτεί θάρρος, συνέπεια, θέση. Δηλαδή τις βασικές αρετές που ο χλιαρός άνθρωπος δεν διαθέτει.

Με αυτό τον τρόπο η φάλαινα έγινε μνημείο της χλιαρότητας και η ιστορία αυτή δεν μας δείχνει σε καμία περίπτωση το πόσο αγαπάμε τα ζώα αλλά μας δείχνει το πόσο λίγο αντέχουμε τον άνθρωπο και την όποια άλλη θέση.

FR

La Valeur de la Vie à l’Ère de l’Indifférence

L’histoire de la baleine Timmy, échouée dans les eaux peu profondes de la Baltique et qui mobilisa une opération de sauvetage d’un million et demi d’euros, n’est pas seulement un épisode d’écologie sentimentale mais une révélation sur le fonctionnement de la conscience moderne. Une baleine devient symbole, devient image, devient récit capable d’émouvoir, de circuler, de devenir objet de compassion publique. Et ainsi, sans difficulté, apparaissent fonds, technologies, moyens, personnes prêtes à participer à une opération qui ressemble à un rituel de salut. Pourtant, quelques jours après sa remise en liberté, Timmy meurt, et sa mort n’est pas simplement la fin d’une histoire, mais le début d’une question.

Pourquoi une société capable de mobiliser des millions pour une baleine est-elle incapable de se mobiliser pour l’être humain qui souffre à côté d’elle ? Pourquoi la douleur humaine ne suscite-t-elle pas la même émotion, la même disponibilité, la même générosité ? La réponse ne se trouve ni dans l’écologie ni dans l’amour des animaux, mais dans la perception objective. L’être douteux qu’est l’homme ne s’émeut pas de la vie, mais de l’image de la vie. La baleine est belle, rare, exotique, photogénique. L’être humain qui souffre est gênant, quotidien, épuisant, et la baleine ne nous demande rien. L’homme demande justice, et la justice est toujours plus exigeante parce qu’elle devrait être charité.

C’est ici qu’apparaît la figure de l’homme tiède, non comme catégorie morale mais comme condition existentielle, car le tiède est précisément cela. Il ne prend pas position, ne se confronte pas, ne défend rien, ne risque rien. C’est celui qui laisse le mal se produire, non parce qu’il le veut, mais parce qu’il ne veut pas assumer la responsabilité de l’arrêter. La tiédeur n’est pas neutralité mais complicité, et cette complicité est plus dangereuse que le mal lui-même, car le mal est visible, tandis que la tiédeur est invisible, diffuse, socialement recherchée et acceptée.

Le sauvetage de la baleine et l’indifférence envers l’homme ne sont pas deux faits distincts mais les deux faces d’une même déformation morale. Notre société préfère prendre soin du lointain plutôt que du proche, de l’exotique plutôt que de l’humain, du symbole plutôt que du réel. La baleine devient objet de soin parce qu’elle ne nous demande rien de changer, et l’homme devient invisible parce qu’il nous demande de tout changer. Ainsi la baleine devient récit, et l’homme devient fardeau, et la baleine devient un danger de putréfaction prêt à éclater.

C’est pourquoi l’histoire de la baleine n’est pas un drame écologique mais anthropologique : elle nous montre que nous ne sommes pas incapables de prendre soin, mais simplement sélectifs, et que notre sélection révèle la nudité morale et les passions. La baleine est morte, mais la question demeure : comment se fait-il que nous puissions nous mobiliser pour un mammifère marin et rester indifférents à l’être humain qui souffre à nos côtés ?

La réponse est que notre société n’a pas de problème avec le soin, mais avec la responsabilité, et la responsabilité exige courage, cohérence, position. Autrement dit, les vertus fondamentales que l’homme tiède ne possède pas.

Ainsi la baleine est devenue monument de la tiédeur, et l’histoire de Timmy ne montre en rien combien nous aimons les animaux, mais révèle certainement combien nous supportons peu l’homme — et toute autre position qui demanderait de le reconnaître.